De kritische massa in de muziek

Veel hedendaagse muziek heeft, wat men met een natuurkundige term zou kunnen noemen, haar “kritische massa” verloren, aldus componist Hans Kox.

De term “kritische massa” heb ik overgenomen uit het voortreffelijke boek Real Presences van George Steiner, dat mij stof genoeg tot overdenking gaf. Vandaar dat ik George Steiner een aantal malen citeer, omdat hij de betreffende zaken beter weet te verwoorden dan ik ooit zou kunnen. Het verliezen van die kritische massa komt door de atomistische werkwijze, die sinds de uitvinding van de twaalftoonsmuziek en de daarop volgende seriële muziek de muziek heeft opgesplitst. Evenals bij de natuurkunde wordt bij deze aanpak een beeld van het geheel opgebouwd vanuit de kleinste onderdelen. De serialisten c.s. lijken de muziek te beschouwen als een optelsom van eigenschappen waaruit muziek dient te bestaan. De makers (notenmonteurs) weten precies wat er gaat komen, want de reeks moet kloppen… Zij bezitten niet genoeg verwondering. Deze aldus tot stand gebrachte klank is de meest genivelleerde en gelijkgeschakelde muziek die ik ken.

Zij mist echter iets essentieels, namelijk die kritische massa waar ik het in het begin over had en waar ik later op terugkom. Intussen werd (wordt) deze genivelleerde muziek door vele uitgevers, musicologen, componisten, orkestdirecteuren en media kopstukken (waaronder de critici) gezien en gepropageerd als dé manier van denken in muziek, als een nieuw, alleen zaligmakend principe waar de componisten zich maar aan te houden hebben (hadden). Veel componisten zijn in deze val verstrikt geraakt en talloze uitermate saaie en steeds-hetzelfde-klinkende composities waren en zijn het resultaat.Hetzelfde geldt voor de post-seriële, de minimal music en de new age muziek die door hun hokjesgeest in de meeste gevallen leiden tot bloedeloze muziek.
Het is het soort muziek-van-het-moment, journalistieke muziek, de ‘sensatie’ van één dag. Ik zou de kritische massa in de muziek willen omschrijven als een naar binnen gerichte kracht in de muziek zelf, die het kernvermogen heeft om de mens tot in zijn diepste innerlijk te schokken. Het is de muziek van Bach, Mozart, Haydn, Beethoven, Schubert, Bruckner, Britten, Sjostakowitsj en vele andere componisten, waarbij de mens in zijn diepste wezen wordt geraakt, die de krachten van de kritische massa in zich hebben. Deze muziek doorklinkt de mens. Zij wordt opgenomen, niet geconsumeerd.

Nu is een, voor zover ik kan overzien, nog te klein aantal componisten, misschien soms wanhopig, bezig die kritische massa in hun muziek terug te vinden. Zij gaan terug tot wat Steiner noemt “the pulse of the distant source”. Daar proberen zij (weer) te luisteren naar die oeroude, innerlijke stem die dat eeuwige moment bezingt, waarnaar zij op zoek zijn. Dat gaat gepaard met, zeker in mijn geval, een her-ontdekking (ik heb geen ander woord) van de zowel figuurlijke als letterlijke harmonie in de muziek en van wat Lévi-Strauss het hoogste mysterie van de mens noemde, de melodie. De componisten zullen weer de verschrikkelijke geboorte van de melodie moeten ondergaan om te ontwaken uit het oorverdovende geluid van de kritiek, de journalistiek en de media.

Nog een citaat van George Steiner:
“Ik geloof dat de muzikale materie het middelpunt is van de betekenissen van de mens, van de menselijke toegang tot of onthouding van metafysische ervaring. Onze vermogens om te componeren en te reageren op muzikale vorm en betekenis leiden rechtstreeks tot het mysterie van het menselijke bestaan. De vraag “wat is muziek?” kan heel wel een vorm zijn van de vraag “wat is de mens”.

Deze verklaring leidt direct naar de deelname van de componist aan de gebeurtenissen in deze wereld. Als componist zijn wij niet bij machte iets te doen aan de onrechtvaardigheid in de wereld. Maar we zijn wel in staat (bij machte) om muzikale boodschappen uit te vinden, te bedenken, als een kleine bijdrage en, misschien, troost voor de mens. Toch is dat een vorm van muzikaal denken die vele componisten (nog) afschrikt. Zij schrijven liever het soort muziek dat interessant is voor een structuuranalyse. Zij jagen een academische erkenning na. Het gevaar bestaat dan dat het kritische over het creatieve gaat heersen, en dat hun muziek de kritische massa verliest. Ik vind dat de componisten uit alle macht dienen te voorkomen dat muziek met een spirituele leegte de overhand krijgt. Zij verworden anders tot componisten die fungeren als maskers van een levende leemte.
Wij leven nu eenmaal in een wereld waarin alles en iedereen erop gericht is alleen maar te consumeren. Het is de vrucht van de waanzin. Er wordt vrijwel niets meer opgenomen.

Het is het noodlot van deze wereld om voort te gaan in een verpletterende duisternis waarin miljarden mensen leven die elkaar als waanzinnige vreemdelingen bevechten…
Zal de toekomstige wereld worden gekarakteriseerd door …denken zonder gedachten, horen zonder klanken, liefde bedrijven zonder liefde en schaduw zonder licht?… God verhoede dat. De mens is blijkbaar niet in staat deze geschonden wereld te restaureren. Is dat ook de toekomst van de muziek? Alleen nog maar wachten op de Apocalyps? Of zullen we ooit nog een keer dat eeuwige ‘vluchtige’ moment beleven…?

Eerder gepubliceerd in E!M9

Lees ook:Het enige antwoord op lijden
Lees ook:I Am her Mouth
Lees ook:"Jaloers ben ik op Bach en Bruckner"
Lees ook:Recensie Zoroaster
Lees ook:'Componeren is als een recept maken'

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naam

Website

Het kan vijf minuten duren voordat nieuwe reacties zichtbaar zijn.